Welke rol speelden vrouwen en jongeren bij het wegstemmen van een regering die jarenlang vrouwenrechten en democratie onder druk zette? En hoe blijf je als organisatie voor vrouwen- en LHBTIQ+ rechten weerbaar als je eigen overheid jouw werk actief tegenwerkt? Deze vragen stonden centraal tijdens de internationale kennisuitwisseling die alliantie Politica dit jaar naar Polen organiseerde.
Samen met vertegenwoordigers van politieke vrouwennetwerken reisden we van 7 tot 9 oktober naar de Poolse hoofdstad Warschau. We spraken met de Nederlandse ambassade, Poolse politici en maatschapperlijke organisaties over vrouwenrechten, LHBTIQ+ rechten en democratie. Sommige verhalen waren hoopvol, andere confronterend, maar vaak herkenbaar. In deze blog delen we wat we hebben geleerd.
Polen in beweging
Op de Nederlandse ambassade kregen we een eerste schets van het land. Polen kijkt naar Nederland als voorbeeld: we worden bewonderd om hoe goed ons systeem werkt, maar op het gebied van gender en rolpatronen worden we vaak gezien als te vrijzinnig. Traditionele rolverdelingen zijn in Polen dominant, en wie deze goed vervult, krijgt aanzien. Ook in de politiek werkt dat door: een compromis sluiten wordt al snel als zwak gezien. Dat maakt samenwerking lastig, en het politieke klimaat gepolariseerd.
Tegelijkertijd is er veel in beweging. Bij de parlementsverkiezingen van 2023 gingen meer Polen stemmen dan ooit: 74,4 procent. Dit kwam ondermeer door de sterke campagnes die geleid werden door de vrouwenbeweging en jongerenorganisaties. Maar die energie heeft plaatsgemaakt voor teleurstelling. Veel mensen hadden op verandering gehoopt in het beleid, en zien daar weinig van terug. Met de parlementsverkiezingen van 2027 in zicht, kijken veel organisaties die wij spraken met zorg naar de toekomst.
Vooruitgang gaat niet vanzelf
In de Sejm, het Poolse parlement, spraken we met de Working Group on Women’s Rights: een informele groep politica’s van verschillende partijen. Zij maakten duidelijk dat vrouwen in de Poolse politiek nog hard moeten knokken voor volwaardige deelname. Na jaren waarin vrouwenrechten juist werden ingeperkt, gaat dit niet vanzelf. Wetsvoorstellen halen het parlement, maar kunnen daarna nog worden tegengehouden door een veto van de president. En in een tijd waarin de oorlog in Oekraïne veel aandacht opeist, komen vrouwenrechten makkelijk op de achtergrond te staan. Toch spraken zij positief over de veranderingen van de afgelopen jaren. Er komen veel meer vrouwen in politieke functies, en is de loonkloof tussen vrouwen en mannen lager dan de gemiddelde van de EU, inclusief die van Nederland.
De prijs van zichtbaarheid
Een gesprek dat ons bijzonder is bijgebleven, was dat met Magdalena Biejat, ondervoorzitter van de Poolse Senaat. Ook in Polen betalen vrouwen een prijs voor hun zichtbaarheid in de politiek. Biejat laat haar sociale media beheren door een team dat bedreigingen eruit vist en aangifte doet bij de politie. Ze wees daarbij op een opvallend verschil tussen online en offline reacties: “Onñline zit de haat, op straat zijn mensen vooral positief.” Dat herkennen we. Ook in Nederland krijgen vrouwelijke politici te maken met online haat en intimidatie. Deze thema’s stonden dan ook centraal tijdens Prinsessendag en Young Women Impact Day. Dat is precies waarom Politica, onder meer via de Werkgroep Veilig in de Politiek, inzet voor de veiligheid van vrouwen in de politiek.
Tussen wet en praktijk
De abortuswetgeving in Polen is een van de strengste van Europa. Abortus is alleen legaal als de zwangerschap het gevolg is van een misdrijf zoals verkrachting of incest, of als het leven of de gezondheid van de zwangere vrouw in gevaar is. Iemand helpen bij een abortus is strafbaar. De vrouwenbeweging verzet zich hier al jaren tegen, en er was veel hoop na de laatste parlementsverkiezingen in 2023. De huidige regering beloofde de wetgeving aan te pakken, maar er is sindsdien nog niets veranderd.
Wat ons vooral opviel, is de impact van de imperkingen op dit gebied. Maatschappelijke organisaties vertelden ons dat artsen vaak niet zijn opgeleid op het gebied van abortus, dat ziekenhuizen niet goed weten hoe ze de wet moeten interpreteren, en dat seksuele voorlichting op scholen wel verplicht is, maar zeer beperkt en zonder vaste inhoud.
Waar de overheid niet levert, springen organisaties in
In rondetafelgesprekken leerden we maatschappelijke organisaties kennen die met beperkte middelen en onder zware druk ontzettend veel doen. We spraken met:
- Abortion Without Borders,
- AboTak,
- Feminoteka,
- FEDERA,
- Ponton,
- Campaign Against Homophobia,
- SexEd,
- Helsinki Foundation for Human Rights,
- European Center for Digital Action
Zij bieden onder meer hulplijnen, opvang, juridische hulp en voorlichting, bijvoorbeeld via sociale media. Ze vullen gaten op die de overheid laat liggen, in een klimaat waar zij regelmatig haat en bedreigingen voor terugkrijgen. De politieke en financiële steun die zij onder andere vanuit het maatschappelijke middenveld in Nederland en ambassades zoals de Nederlandse krijgen, helpt hen om vol te houden. Het is indrukwekkend werk, dat ons veel heeft geleerd.
Wat wij meenemen: een democratie organiseert haar eigen tegenmacht
Misschien wel de belangrijkste les van deze reis gaat ook over Nederland. Hier werken maatschappelijke organisaties onafhankelijk van de politiek, én samen met de politiek. In Polen is dat veel minder vanzelfsprekend: omdat een compromis als zwak geldt, is samenwerking lastig, ook tussen politiek en maatschappelijke organisaties.
Een goed functionerende democratie organiseert juist haar eigen tegenmacht. Maatschappelijke organisaties, waaronder vrouwennetwerken, spelen daarin een cruciale rol. Dat is iets om te koesteren en te beschermen.
We willen iedereen bedanken die ons in Warschau heeft ontvangen en zo openhartig diens kennis en ervaring met ons heeft gedeeld. Politica blijft zich inzetten voor een politiek waarin vrouwen in al hun diversiteit veilig en volwaardig kunnen meedoen, in Nederland en daarbuiten.
Deze blog is geschreven door Kimberley Gerlach, communicatieadviseur bij de NVR / Politica
